BELGE | Kava Yayınları'nın Sait Kırmızıtoprak (Dr. Şivan, Said Şivan) değerlendirmesi (Nisan-Mayıs 1976)

SUNUŞ

"Zmanê Kurd (Kürt dili)" kitabının orijinal teksirinin ilk sayfası.

Bugün Kava Yayınları'nın, yani müstakbel KAWA'yı kuracak olan "İstanbul grubu"nun Dr. Şivan hakkında 1976 baharında yaptığı değerlendirmeyi sunuyoruz. Bu değerlendirme, Ahmet Zeki Okçuoğlu-Mahmut Fırat ikilisi başta olmak üzere (esasen Şivancılık'tan kopan) İstanbul DDKD'nin Maocu kanadının Dr. Şivan'ın mirasına yönelik bakışını sıcağı sıcağına yansıtan biricik elde kalan değerlendirme olması yüzünden, eksik ve ucu açık olsa da, kendince kayda değer bir öneme haizdir. Maalesef planlanan kitap yayını için düşünülen daha geniş Şivan tahlili ve değerlendirmesi (ileride anlatacağımız sebepten) kitabın kaybolmasıyla birlikte yapılamamıştır.

Bununla birlikte, bazı şeylerin altını çizmekte fayda görüyoruz.

Birincisi, bu değerlendirme, esasen, "KAWA" bir örgüt olarak ortaya çıkmadan önce yapılmıştır. Yani, hakkaniyetli olmak açısından, KAWA'yı bağlamaz, sadece (sonradan KAWA'nın legal yayınevine dönüşecek olan ama böyle başlamayan) Kava Yayınları'nı bağlar. Kawacılar'ın bu değerlendirmeye bireysel olarak katılıp katılmayacağı ayrı bir husustur.

İkincisi, esasen bu değerlendirme, gerçi Dr. Şivan'ın bir milli önder yapılmayıp sadece devrimci aydın olarak tarif edilmesiyle sınırlı kalsa da, Ankara DDKD'den çıkan "Ankara grubu"nun görüşleriyle yakından uzaktan alakalı değildir. Esasen İstanbul grubu ve Ankara grubunun birliğinden olan ve yine büyük oranda bu birlik üzerinden anti-ÜDT ve pro-ÜDT olarak parçalanan KAWA, (sonradan bazı üyelerinin göstermeye çalıştığı üzere) "Şivancı" gelenekten gelen bir akım değil, sadece bir kanadı soy olarak ona bağlı bir siyasettir. Esasen sonrasında (legal arenada Dengê Kawa olarak bilinen) Üç Dünyacı KAWA'nın Dr. Şivan'ın mirasına hiçbir şekilde atıfta bulunmaması dikkat çekicidir.

Yazıda bahsi geçen bazı şeylere de değinmek gerek. Kava Yayınları, Şivan'ın kitapları hakkında şöyle diyor: "Yazar genel olarak sömürgelerdeki ulusal kurtuluş hareketleri ve özel olarak da Kürt ulusal sorunu üzerine iki kitap yazdı. Biri kısmen yayınlanmış olmasına rağmen, diğeri bugüne kadar hâlâ yayınlanmadı. [...] yyınevi [sic] olarak yazarın kitaplarını yayın programına aldık. Bu kitapları eleştirici bir gözle değerlendirip yayınlamayı düşünüyoruz."

Bahsi geçen iki kitaptır. Birincisi, "Kürt Millet Hareketleri ve Irak'ta Kürdistan İhtilali"dir. Kısmen yayınlanmış demesinden kasıt, Ankara'daki Komal Yayınevi'nin yaptığı baskıdır.[1] Bundan başka gerilla teksiriyle dağıtılan kopyalar harici, Avrupa'da da teksir edilip kapağı matbaada basılmış olarak ayrı baskı yapmıştır.[2] Lakin bu kitabın tamamı elde vardır, dahası yurtdışında teksirle de çoğaltılıp dağıtılmıştır ama Türkiye'deki kısmî baskı ardından, yayın programına alınmasına rağmen, Kava Yayınları'nca tam metin olarak yayınlanmamıştır. Bu hareketteki sebebi bilemiyoruz. Bununla birlikte, Komal-Rizgarî hareketinin kitabı yayınlarken niye tamamını yayınlamadığını biliyorsak (yani siyasi ihtilaftan dolayı kitabın tartışmalı kısımlarının basılmaması),[3] Kava Yayınları'nın yayın programından da aynı şekilde siyasi ihtilaftan dolayı çıkarıldığını varsaymak gerekir. Belki bu yayınlanmamada Ankara grubunun da etkisi olmuştur. Lakin bunlar, faraziye tahminlerdir.

İkincisi, "Ezen ve Ezilen Milletler Sorunu"dur. Bu kitap bir dönem Okçuoğlu'nun erişimindeydi, lakin Şivancı hareket içindeki bölünme sonucu Abdulvahap Kumruaslan ("Zinarê Xamo") tarafından partisinin liderlerine aktarılmış ve kaybedilmiştir. Mehmet Müfit Bayram'ın anlatımından biliyoruz ki 21 Mart 1976 Mardin Mitingi'nden dönerken bu kitap Mardin'deki Şivan'ın partisinin üyesi bir "molladan"[4] alınıp (müstakbel Dengê Kawa liderlerinden) Reşit Delek ("Reşo")'e verilmiştir. Reşit Delek, Abdulvahap Kumruaslan ile girdiği sözlü polemikte (mealen) "böyle diyorsun ama bak Dr. Şivan sosyal-emperyalizm savunuyor" diyerek okuması için kitabı Abdulvahap Kumruaslan'a vermiş, Kumruaslan kitabı "çoğaltmaya çalışırken" partisinin liderlerini haberdar etmiş ve (Sait Aydoğmuş'un ifadesiyle) "Parti'nin kararıyla" Mehmet Şehmus Cibran kitabı Abdulvahap Kumruaslan'dan alıp Ahmet Karlı'ya, o da Ömer Çetin'e teslim etmiştir. Böylece kitap DDKD liderlerinin eline geçmiş, toprak altına gömülerek yok edilmiştir.[5]

Burada ayrılıp bir yorumda bulunmak istiyoruz. Bizce kaybedilme şekli ve emeli ne olursa olsun, her hâl û kârda bu kitabın basılamamış olması Şivancı hareketin yaşadığı en talihsiz ve esasen sonraki dönüşümünün önünü açan en kritik olaylardan birisidir. Kendi geleneğimiz üzerinden örnek verirsek, İbrahim Kaypakkaya yoldaşın kayıp yazıları vardır ama bunların yokluğunun siyasi hat üzerinde esasen kayda değer bir farkı yoktur, zira birincisi bu yazılar zaten bitirilmemiştir ve hareket içinde de dağıtılmamıştır (bitmiş yazılar kadrolara okunmaları için verilirdi), yani Şivan'ın yazısı aksine basıma hazır değildir, ikincisi konuları sebebiyle (Türkiye'de köylü mücadeleleri, TKP tarihi vb.) o dönemki kaynak yokluğundan dolayı ne kadar yetkin olacakları şüphelidir. Kaldı ki bunların İK yoldaşa yakışacak şekilde doğru Marksist fikirlerin kristalize olacağı gayet olası varsayımında bulunsak dahi bu yazılara gerek kalmadan İK'nin siyasi fikirlerini bilecek kadar zaten elimizde malzeme mevcuttur (belki köylü hareketleri ile ilgili olan yazı, feodalizm anlayışını daha etraflı anlamamıza yardımcı olurdu ama nihayetinde bir faraziyeyi konuşuyoruz). Buna karşılık Şivan'ın esasen en önemli teorik-siyasi eseri, basılmayıp yok olmuş, geriye kalanlar ise milliyetçi hareketle alakalı (ikisi dil konulu) üç kitap ve elde olmasına rağmen halen daha yayınlanmayan bir kitaptır ("Mesela caş û caşiti"). Sonuncu bahsi geçen kitap, Talabani karşıtı bir yazı olduğu için, elde olmasına rağmen bugün dahi yayınlanmamıştır ve yayınlanmamaktadır.

Kava Yayınları bu sunuşu Zmanê Kurd kitabına yapmıştır. Zmanê Kurd'de (maalesef) baskı tarihi bilgisi yoktur. Lakin (sonradan Aydınlık'a geçen) İzzet Tırpan'a göre kitap çıktıktan çok az bir zaman sonra toplatılmıştır.[6] Toplatılma tarihi 14 Mayıs 1976 olduğuna göre kitap da en erken Nisan ortaları, en geç Mayıs 1976 başında çıkmış olmalıdır. Sunuşta kayıp kitap halen daha yayın programında olduğuna göre, Nisan-Mayıs 1976 itibariyle ya henüz kitap kaybedilmemiştir, ya da kaybedildiğinden Okçuoğlu'nun haberi yoktur.

Son bir söz de Şivan hakkında söylenmeli. Esasen Şivan, devrimci bir siyasi hattın lideridir. Bununla birlikte, özü itibariyle, Sait Elçi'ye karşı yaptığı hizipçiliktir. Sait Elçi'nin Şivan tarafından öldürüldüğünü düşünmesek de, nihayetinde, ölümüne giden yolda Şivan'ın bu hizipçiliğinin etkisi olmuştur. Bu yol, kendi ölümüne giden durakta noktalanmış, Şivan'ın partisi bu olay üzerine dağılmıştır. Kürt siyasi tarihinde bu olumsuz yenilginin dersleri "kim katil" tartışmasına bağlanarak kısır döngüye sokulmuştur, zira esasen somut belgelerin noksanlığında taraflar kendilerince hikayeyi aktarmaktadırlar. Oysa esas mesele, Şivan hareketinin (orijinal hareket ve sonrasında adını kullananların hareketi) Türkiye devrimci hareketinde ve Kürdistan ulusal kurtuluş hareketinde oynadığı rolün bir tahlilini yapmaktır. Bu tahlil, Saitler'in ölümünden çok daha önemlidir.

İbo'dan Demirdağ'a – Tarihimizden Öğreniyoruz

2025.12.19

[1] "Irak Kürt Halk Hareketi ve Baas Irkçılığı". [Kırmızıtoprak, Sait]. Komal Yayınevi. 1. Baskı, [Mart?, Nisan?] 1975. Ankara. (271+1 s.)

Şivan'ın kitabının bir kısmı yanında Orhan Kotan'ın yazdığı, Komal Yazı Kurulu'nun tamamınca onaylanan, Komal'ın fiilen manifestosu olan bir sunuş (ss. 5-25) ve kitabın sonunda Komal Yayınevi'nin ekleri (Zinar Silopi'nin kitabından alınmış olanlar başta olmak üzere fotoğraflar, bazı gazete yazıları, KDP'nin literatürünün ve radyo istasyonunun bültenlerinin çevirisi vb.) konulmuştur (ss. 156-265).

Ön söz hakkında bilgi Recep Maraşlı'nın 17 Mayıs 2020 tarihinde tarafımıza ilettiği mesaja binaen yazılmıştır.

[2] https://www.facebook.com/share/p/1Kb1ZZ5pkh/

[3] https://www.facebook.com/share/p/1DHCrTm4gH/

[4] Hasan Hüseyin Yıldırım ("Dergo")'a göre kitap Ahmet Melik'teydi ki bu Ahmet Melik'in DDKO'da yer alan Ahmet Melik olduğunu tahmin ediyoruz, bkz.: "KAWA Hareketinin Kırılma Süreçleri". Yıldırım, Hasan Hüseyin. [yayınlanmamış taslak metin]. Sayfalar: 61-62.

Bununla birlikte Mehmet Müfit Bayram üç kopyadan bahsediyor, birisini Şivan yanında götürmüş, birisini bir "avukata" bırakmış, diğerini ise bu mollaya vermiştir (kaynak için bkz.: sonraki dipnot).

[5] https://www.facebook.com/share/p/1KM186JvnC/; https://www.youtube.com/live/qMWD2cKWAfw (42.42-49.00); https://www.youtube.com/live/ooorI6FxquE (1.10.40-1.17.50 arası); https://www.facebook.com/share/p/1DHCrTm4gH/

Ayriyeten bir not olarak belirtmeli ki 28 Kasım 2025'te Mehmet Müfit Bayram'ın bir paylaşımına Dengê Kawacı Misbah Melik, kitabı kendisinden aldıklarını iddia eden bir yorum yapmıştır, bkz.: https://www.facebook.com/share/p/16pg4kYNAj/

[6] "Fikir Meydanı | “Bulgar Ataşesi”nin “KAWA Yayınevi”ni ziyareti". Tırpan, İzzet. Aydınlık. 23 Ekim 1978. Sayfa: 2.

***

SUNUŞ

KAVA Yayınları olarak Celadet Bedirxan'ın temelini attığı, K. Bedirxan'ın ve S. ŞIVAN'ın geliştirdiği «ZMANÊ KURD - KÜRT DİLİ» kitabıyla devrimci yayın faaliyetimizi başlatmış bulunuyoruz. Türkiye'de devrimci yayın faaliyeti bugüne kadar anarşik yapısının yanında; bütün ulusal değerlerinden yoksun bırakılmak istenen bir halkın -KÜRT HALKININ- somut sorunlarına yeterince yer vermeden eksik olarak sürdürüldü. Bu eksikliği sadece hakim sınıfların ırkçı baskı politikası temel etkeniyle izah etmek yanlıştır. Bu temel etkenin yanında devrimci hareketin Kürt sorunu karşısındaki kayıtsızlığı tali etkenini de kabul etmek zorundayız. Hakim sınıfların zorla yarattıkları tabular kötüdür ama bu tabulara devrimciler olarak kendimizi şartlandırmak çok daha kötüdür.

Biz bu şartlanmışlıkları sadece şöven [sic] ulusal etkenlere bağlayıp devrimciler arasında çin [sic] sedleri [sic] çekmek niyetinde değiliz. Bu güne kadar Kürt aydınları olarak kendimizi işlenen bu suçtan nasıl affedebiliriz ki?

Çağımızda, yirminci yüzyılın son çeyreğinde egemen ulu-sun hakim sınıfları, koskocaman bir halkı koskocaman diliyle, kültürüyle, tarihiyle, gözlerimizin içine baka baka inkar ediyorsa, biz devrimciler olarak pek mutlu olmasak gerek. Buna karşı gelmekten dolayı başa geleceklerin hesabı yapılamaz.

Kürt dilini ve kültürünü geliştirmek için her türlü kurum sal faaliyet zorla yasaklandığı için, bu uğurda yapılan faaliyetler, kişisel çaba ve yeteneklerle sınırlıdır.. [sic] Bunun için elinizdeki kitap bir sürü eksiklik ve yanlışlıkla doludur. Hâlâ Kürt dilinin mükemmel bir gramerinden yoksun bulunuyoruz. Ne yazık ki yayınevi olarak biz bu büyük çalışmaya hiçbir şey katamadık. Çünkü kuşağımız ulusal değerleriyle olan ilişkisi bakımından daha önceki kuşaklardan çok geridir. Bunun için de yaptığımızdan hiçbir övünç payı çıkaramıyoruz.

Bu kitap, Kürt dili gramerinin oluşturulması açısından ilk büyük çalışma olarak değerli olduğu kadar, önsöz olarak koran [sic] S. ŞIVAN'ın Kürt diline ilişkin bugüne kadar yazılan en ciddi ve bilimsel yazısıyla da ayrıca çok değerlidir. Kitabın yazarları, Kürt ulusal mücadelesi tarihine adlarını şerefle yazdırmış üç büyük şahsiyettir. HALKIMIZ, ANILARINI UNUTMAYACAKTIR.

C. Bedirxan, büyük bir dilbilimcidir. 1946'larda çıkardığı HAWAR dergisinde Kürt dili alfabesinin ve gramerinin temelini ilk defa o attı. Yine başta C. Bedirxan ve HAWAR kadrosunun yazdığı Kürtçe makale, haber, şiir, hikâye, fıkra, tercüme vb. yazılarla Kürt dili geliştirildi, zenginleştirildi. Hakim sınıfların iddialarının aksine, dilimizin güçlü bir yazı dili oluşunu; mükemmel, lirik üslûbunu belli bir ölçüde bu çalışmalara borçluyuz.

K. Bedirxan, ağabeyi C. Bedirxan'ın çalışmalarını sürdürdü ve derinleştirdi. Fransa'da kurulan Kürdoloji kürsüsünün direktörlüğünü yaptığı dönemde Kürt dilini bütün dünyaya tanıttı. Bugün birçok Kürt dili uzmanı, onun öğrencileridir.

ŞIVAN, kitabın yazarları arasında en ilginç olanıdır. Gümümüze kadar kişiliğinde birçok yeteneği birleştirmiş ilk ve tek Kürt aydınıdır dersek Kürt aydınlarına hiçte haksızlık etmiş sayılmayız. Bizim için önemli olan, dil çalışmalarının yanında asıl ilginç olan yazarın politik kişiliğidir. Ne yazık ki yazarın bu yanı hâlâ yeterince açığa kavuşmadı. Yazar genel olarak sömürgelerdeki ulusal kurtuluş hareketleri ve özel olarak da Kürt ulusal sorunu üzerine iki kitap yazdı. Biri kısmen yayınlanmış olmasına rağmen, diğeri bugüne kadar hâlâ yayınlanmadı. Bu kitaplarında yazarın siyasi çizgisini yeterince tanımak mümkündür.

Bu kitapların gün yüzüne çıkarılarak, eleştirici bir bakış açısıyla değerlendirilmesi gerekiyor. Bu görev yerine getirilmedikçe, yazarın mücadelesi ve devrimci kişiliği, inkarcıların karalamalarına hedef olmaktan ya da bir o kadar kötü olan istismarlara alet edilmekten kurtarılamıyacaktır [sic]. Bunun için yyınevi [sic] olarak yazarın kitaplarını yayın programına aldık. Bu kitapları eleştirici bir gözle değerlendirip yayınlamayı düşünüyoruz. Bu davranışın Şıvan'ın devrimci mücadelesine yaraşır biricik tavır olacağı kanısındayız.

Daha da geliştirilmesi gerektiği sorumluluğumuzun bilinci dışında bu kitaba ilişkin söyleyecek bir şeyimiz yok. Bütün anlaşılırlığına rağmen yine de S. ŞIVAN'ın yazdığı önsöze ilişkin açıklayıcı bir kaç sözümüz olacak.

Yazı, bilimsel bir bakış açısıyla yazılmıştır. Derinlemesine ve genişlemesine boyutları sınırlı olsa bile bilimsel bakış açısına uygun olarak Kürt dilinin kaba hatları çizilmiştir.

Yazarın, Marx'ın felsefesiyle büyük Kürt ozanı Ehmedê Xani'nin düşüncesi arasında ve yine Lenin'in sözleriyle Ehmedê Xani ve C. Bedirxan'ın sözleri arasında bir benzerlik kurmasını okuyucunun yadırgamıyacağı [sic] kanaatindeyiz. Yazar, Marks'la Ehmedê Xani arasında bir benzerlik kurarken çok büyük olan ayrılıkları inkar etmeyi amaçlamıyor. Bu ayrılıkları ayrıca belirtme ihtiyacını duymayışı, artık bunu belirtmeyi gerektirmeyecek kadar açık olduğundadır. Bunun yanında yazarın dünya devrimci hareketinin bu iki büyük ustasıyla bu iki ulusal değer arasında bir benzerlikten yararlanarak, onları da ulusal değerler olarak empoze etmeyi amaçladığına inanıyoruz.

KAVA

"Sunuş". KAVA. içinde: "Zmanê Kurd - Kürd dili". Bedirxan, K. [Bedirhan, Kamuran]; Şivan, S. [Kırmızıtoprak, Sait]. Kava Yayınları. b.y. [1. Baskı], t.y. [Nisan?/Mayıs? 1976]. b.y.y. [İstanbul]. Sayfalar: 5-7.